چشم انداز و راهبرد توسعه شهری

مقدمه

امروزه در دنیای معاصر روند شهرنشینی و رشد شهرها با سرعت بیشتری انجام می پذیرد . طبق پیش بینی ها جمعیت بیشتر شهرهای کشورهای در حال توسعه در 15 سال آینده ، دو برابر خواهد شد . ( UN-Habitat, 2003 ) مدیریت شهرها توسط شهرداری ها امروزه یکی از اصلی ترین دغدغه های تاثیر گذار بر طرح های توسعه شهری به شما می آید . شهرسازان طرح های شهری را با رویکرد شهرسازانه و در راستای رفاه شهروندان تهیه می نمایند . اجرا و کنترل طرح های فوق توسط مدیریت شهری انجام می گردد .

برنامه ریزی و طرح های توسعه شهری

برنامه ریزی در حقیقت نوعی محاسبه گری و انتظام بخشی به فعالیت ها برای رسیدن به اهداف مشخص به شمار می آید . ( طالب و عنبری ، 1385 ) در واقع برنامه ریزی ، نظم و ترتیب پویایی است که در طول سده های گذشته تغییرات زیادی به خود دیده است . در جدول شماره یک خط زمانی تغییرات فوق و فلسفه های برنامه ریزی از سال 1900 میلادی تا سال 1990 را نشان می دهد . ماخذ: اشرفی یوسف ، 1387

در اوایل قرن بیستم با هدف انتظام بخشیدن به فعالیت های مربوط به توسعه و عمران شهرها تحت نظارت بخش عمومی ، برنامه ریزی شهری به وجود آمد . این نوع برنامه ریزی تحت عنوان طرح های جامع ، کاربرد جهانی پیدا کرد . باید اذعان نمود که استراتژی توسعه شهری و به عبارتی ( CDS ) را نمی‌توان جایگزین طرحهای شهری دانست ولی به‌عنوان مکمل و تقویت کننده این طرحها می‌تواند نقش بالادستی را در تدوین استراتژی‌های شهری به عهده گیرد. و این موضوع تبیین می گردد . و هر شهری در راستای رسیدن به چشم انداز مطلوب ضرورت دارد که استراتژی توسعه شهری برای خویش تهیه نماید.

استراتژی توسعه شهری ( CDS )

استراتژی فرایندی است که در آن چشم انداز بلند مدت توسعه یک شهر به گونه ای تهیه می گردد که براساس آن برنامه اقدام عملی ( Action Plan ) کوتاه مدت تدوین می شود .

در اوایل قرن بیستم با هدف انتظام بخشیدن به فعالیت های مربوط به توسعه و عمران شهرها تحت نظارت بخش عمومی ، برنامه ریزی شهری به وجود آمد . این نوع برنامه ریزی تحت عنوان طرح های جامع ، کاربرد جهانی پیدا کرد . باید اذعان نمود که استراتژی توسعه شهری و به عبارتیبرنامه ریزی راهبردی ، فرآیندی است که راه های اصلی و اساسی برای رسیدن به اهداف را ترسیم می کند و ابزارهای لازم را برای این ماموریت فراهم می کند ( سعید نیا ، 1382 )
تمرکز CDS برروی تقویت اقتصاد رقابت پذیر است اما در عین حال جنبه های زیست محیطی ، مالی ، زیرساخت ها و ساختار شهری و کاهش فقر را نیز مورد توجه قرار می دهد . با توجه به تنوع شهرها بهترین برنامه قابل اجرای جهانی برای پیاده کردن استراتژی توسعه شهری وجود ندارد . هر شهری نیازمند شناسایی و مشخص کردن فرصت ها و مشکلات خود است که ممکن است به طور قابل توجهی نسبت به مکانی که واقع شده ، سطح اثتصاد ، اجتماع و توسعه نهادی و بسیاری فاکتورهای دیگر متفاوت باشد . ( اشرفی یوسف ، 1387 )

جایگاه راهبردهای توسعه شهری در موفقیت شهرها

عملکرد شهری بر پایه فقط نقش های موجود ، ساختارهای اقتصادی و وضعیت سازمانی قرار ندارند، بلکه بر پایه انعطاف پذیری قرار دارند. همه شهر شهرها تقریبا براساس یافته های موجود ، تا سال 2050 به واسطه نیروهای خارجی دچار تحول خواهند شد. شهری موفق خواهد بود که با نحوه پاسخ دهی و واکنش آن به شوک های تولیدی به واسطه تغییرات سریع در محیط داخلی و خارجی مشخص شود.
این کیفیت با عنوان انعطاف پذیری شناخته می شود . شواهد نشان می دهد که شهرها از تغییرات موقعیت ممکن است دچار آسیب شده و یا از آن استفاده نمایند . این تغییرات با جهش اساسی و یا شکست 10تا 20 سال زمان می برد. تا مثبت و منفی بودن آن آشکار گردد.

نقش فرایند راهبردهای توسعه شهری

راهبردهای توسعه شهری نقش موثری در توسعه شهرهای می توانند ایفا نمایند و در این میان می توان به موارد زیر اشاره نمود:
اولین نقش راهبرد توسعه شهری ، شوک وارد کردن به سیستم شهری تحت شرایط کنترل شده می باشد. تا ذی نفعان را برای ارزیابی و تعیین بی طرفانه موقعیت شان تشویق کند .
دومین نقش راهبرد توسعه شهری به کار گرفتن تعداد محدودی فعالیت به طور استراتژیک است تا شهر را برای تغییرات چشم گیر در عملکرد خود توانا سازد .
فرایندهای موفق راهبرد توسعه شهری تقریباً همیشه ذی نفعان اصلی دارند که هدف دار عمل می کنند و در درون یک چارچوب از سیاست های کارآمد ، چشم انداز مشترکی را دنبال می کنند .
راهبردهای توسعه شهری نباید طرح های جامع تلقی شوند. آنها باید تعداد کمی نقاط استراتژیک ( 5 الی 7 مورد ) را شناسایی نمایند .

یک استراتژی دارای چند مزیت است

1- ذی نفعان را برای سرمایه گذاری و رفتار بر اساس یک چشم انداز واحد تشویق کرده و نگاه ها را به صورت کارآمد به یک جهت جلب کند . اولویت واقعی را که برای موفقیت ، اساسی هستند ، به کار می گیرد .
2- منابع را به صورت مقرون به صرفه به تعداد کمی حوزه های کلیدی استراتژیک اختصاص می دهد .
3- به شهر برای پیش بینی شوک های آینده و زمینه های سریع تغییر ( محیط ریسک ) در قالب سناریو ها کمک می کند.
4- شهر را قادر می سازد تا جهت فیزیکی و نوع و میزان رشد را پیش بینی کرده و زیرساخت ها را پیشاپیش رشد و توسعه دهد .
راهبردها باید برای تاثیرقوی طراحی شوند و جایی به کار گرفته شوند که بیشترین تاثیر توسعه ای ممکن باشد در این میان انگیزه اصلی برای تحریک راهبردهای توسعه شهری ، آگاهی ذی نفعان از این موضوع است که وضعیت موجود راضی کننده نیست .

رویکرد راهبردهای توسعه شهری

اجرایی کردن راهبردهای توسعه شهری هدف اصلی به شمار می رود . در حقیقت همه شهرها ، علیرغم تفاوت در روش ها ، با عوامل زیر سروکار دارند : ارتقای معیشت ، کیفیت محیطی ، خدمات رسانی و کارآیی انرژی - شکل فضائی و زیرساخت ها - منابع مالی - حکمرانی خوب
دورنمای یک شهر در زمینه مسائل فوق و اولویت بندی آنها ، به مقدار زیادی به عوامل زیر بستگی دارد :
جایگاه شهر در خط مسیر توسعه - زمینه های جغرافیائی- فرهنگ - سیستم حکومتی - انعطاف پذیری در مواجهه جهانی شدن

فرایند تهیه استراتژی توسعه راهبردی

استراتژی در تعریف ، بر دستورالعمل و هماهنگی در سطح کلان اشاره دارد . بنابراین مقامات مافوق باید برای همکاری زمانی و حمایت سیاسی از فرایند تدوین راهبرد موافقت و همراهی نمایند .
در همین راستا جلسات متعدد و کار گروهایی با حضور دستگاههای مختلف تشکیل گردیده است و نهایت با بررسی و سنجش وضع موجود مطالعات در جهت رسیدن به چشم انداز و راهبردهای آن اقدام گردیده است .

تعریف فضایی

تعریف حوزه فضایی برای راهبرد توسعه شهری ، کار مشکلی است . زیرا میان وسعت قلمرو تحت پوشش و وسعت استراتژی ، نوعی تناسب وجود دارد . محدوده فضایی مورد عمل ضرورت دارد جهت مدیریت شهری و اقدام راهبردی دقیقا مشخص شود . در استراتژی توسعه شهری بایستی محدوده و حریم شهر که مدیریت شهری بر آن اعمال نظر دارد انتخاب گردد.

حوزه های اصلی تمرکز

حوزه های اصلی تمرکز به موضوع سوال اینکه :" شما کجا وارد می شوید " مرتبط می شود شهرها معمولا در زمینه های که موقعیت شان را ارزیابی و اولویت های راهبردی خود را شناسایی می کنند، متفاوت هستند.
حوزه های اصلی تمرکز در شهر کرمانشاه با در نظر گرفتن سنجش و ضعیت موجود و پتانسیل های شهر کرمانشاه و منطقه ، از طریق چشم انداز تدوین شده تعیین گردیده است .

ارزیابی اولیه

روش ارزیابی اولیه برای فراهم آوردن یک پایگاه اطلاعات شناسایی نقاط قوت ، ضعف ، فرصت ها و تهدیدها ، تکنیک تحلیل sowt می باشد که تا به امروز مورد قبول در حوزه شهر بوده است .

محرک ها

ارزیابی اولیه با شناسایی محرک ها شروع می گردد . انچه اقتصاد شهر و نقش ملی و جهانی آن را پیش می برد . علت موجودیت شهر چیست ؟ منشاء رشد و گسترش شهر کدام است ؟ معمولا محرک ها به دو نوع تقسیم می شوند : محرک های داخلی که به ظرفیت های محلی مربوط است و محرک های خارجی که به سرمایه گذاری ، محیط های تجاری ، سیاست های ملی برای شهرنشینی و ... مربوط است .
محرک ها باید دارای دید آینده محور باشند . باید بر روی محرک های در حال ظهور در روندها ، شوک های بالقوه و ... تمرکز کند.

بررسی و پایش

در ارزیابی اولیه ، بررسی شهر در چارچوب اقتصاد ، خدماترسانی عمومی ، محیط زیست ، شکل فضایی و ساخت آن و شرایط اجتماعی حائز اهمیت است .
تحلیل خوشه ای براساس مصاحبه و پرسشنامه بایستی انجام پذیرد . در همین زمینه برای شهر مورد مطالعه ، سعی می شود از طریق جمع آوری پرسشنامه با سوالات در حوزه راهبرد توسعه شهری و مصاحبه ، به نحوی که در تدوین چشم انداز موثر باشد اقدام گردد .

تعیین محدوده

تعیین چارچوب و محدوده حوزه مسایل و تحولات کلیدی ، گام بعدی ارزیابی اولیه است . این موضوع در گام اولیه از طریق پرسشنامه و بررسی های میدانی برای شهر بدست می آید . و با جمع بندی توسط راهبران و ذی نفعان تبدیل به چشم انداز می گردد .

تدوین چشم انداز

چشم انداز جایگاهی است که یک شهر می خواهد طی 10 الی 15 سال آینده به آن برسد . چشم انداز یک شهر باید خاص ، از نظر درونی سازگار و واقعی اما چالش بر انگیز باشد. چشم انداز صرفا نباید آرمانی و چالشی باشد بلکه باید برای همه ساکنان معنا دار و قابل درک باشد . بهتر است برای رسیدن به چشم انداز ، گروه های ذی نفع اصلی ، مدیران طی جلساتی با طوفان ذهنی ، با استفاده از اطلاعات ارزیابی اولیه چشم انداز را تدوین نمایند . چشم انداز باید ویژگیهای منحصر به فرد منطقه شهری را منعکس نماید:
1- مزیت های رقابتی و مقایسه ای شهر:
2- ارزش و اولویت های شهر و ساکنان آن:
3- ارتباط شهر با اقتصادهای جهانی ، داخلی و منطقه ای:
4- تاریخ و فرهنگ شهر:
5- ویژگیهای فیزیکی آن مانند : آب و هوا ، زمین ، آب و ... :